Een nieuwe wandeling door het joods verleden van Winschoten

Winschoten

Stadsgids Koos Akkerman stelde in 2012 een boekje samen onder de titel ’Stadswandeling Winschoten: een wandeling door de geschiedenis van Winschoten. Joods verleden’. Koos maakt deel uit van het Gilde van Stadsgidsen Winschoten, een groep oudere bekwame enthousiastelingen die de geschiedenis van de molenstad na aan het hart ligt.

Zij willen graag hun kennis door middel van wandelingen door de stad met belangstellenden delen. Dit heeft er inmiddels voor gezorgd dat een bonte groep geïnteresseerden van verschillende pluimage en afkomstige uit de meest uiteenlopende plekken van deze aardkloot zijn gevallen voor de charmes van gildebroeders. De wandelingen zijn gevarieerd want elk gildelid vertelt iets wetenswaardigs over dat deel van Winschoten waar de interesse ligt. Soms levert zo’n tocht onverwacht ook nog nieuwe gegevens op waardoor de nog ontbrekende schakels in de puzzel van de historie van de stad het beeld verder kunnen completeren. Joodse hotspots Gezien de historie van Winschoten zal het niet verbazen dat er ook een rondgang langs typische joodse hotspots werd ingeruimd. Het Cultuurhistorische Centrum Oldambt, kortweg CHC, zag wel iets in een heruitgave van het vaak gevraagde maar inmiddels niet meer leverbare boekje van Koos Akkerman. Medio volgend jaar, liefst voor de toeristenseizoen aan, moet dat gereed zijn en bij de boekhandel liggen. Zoals een goed gids betaamt is Koos nooit te beroerd nieuwe feiten aan de geschreven joodse geschiedenis van Winschoten toe te voegen. Liefkensstraat Zo werden recent bij omvangrijke werkzaamheden een achttiental graven blootgelegd aan het voormalige joodse kerkhof aan de Liefkensstraat. Dit kerkhof werd in de tweede helft van de achttiende eeuw aangelegd maar in 1828 op bevel van het gemeentebestuur van Winschoten geruimd, want het begraven van doden in of rond kerken werd bij wet in 1827 verboden. Klaarblijkelijk heeft men destijds een aantal graven over het hoofd gezien. Het huidige gemeentebestuur heeft besloten de begraafplaats weer zichtbaar te maken door er een bescheiden monument neer te zetten. Voor Koos Akkerman aanleiding dit ijkpunt ook in de route op te nemen. Daarnaast zal uiteraard ook de joodse kerkhof aan het Sint Vitusholt worden bezocht. Deze begraafplaats werd in gebruik genomen nadat het kerkhof aan de Liefkensstraat was geruimd. Voormalige synagoge Naast de beide kerkhoven zal ook de voormalige synagoge en het rabbinaatshuis in de Bosstraat in de wandelroute worden opgenomen. De synagoge kwam in 1854 na een hoop gesteggel binnen het joods kerkbestuur tot stand, nadat de oude synagoge en de bijgebouwen in de Langestraat waren verkocht. Naast de synagoge verrezen een onderwijzerwoning, met daarin een schoollokaal en ritueel bad aan de ene zijde en aan de andere zijde de kosterswoning. Deze laatste woning is inmiddels gesloopt. Molens Edens en Berg Verder zullen opmerkelijk genoeg ook de molens Edens en Berg in de route een plaats krijgen. Dit valt te verklaren door de banden die de molenaars hadden met de joodse gemeenschap. Zo werd er in molen Edens meel gemalen waarvan de koosjere matzes werden gebakken. Twee andere ijkpunten in de route liggen vlak bij elkaar. Het voormalige gymnastieklokaal van de kweekschool aan de Engelselaan maakt onderdeel uit van de route omdat dit de plek was waar de Winschoter joden zich in 1942 dienden te verzamelen. Vanaf het gymnastieklokaal werd de groep onder begeleiding naar het station gebracht en vandaar werden ze naar Westerbork vervoerd. Etty Hillesum In de Oranjestraat staat het huis waar Etty Hillesum woonde. Zij werd op 15 januari 1914 in Middelburg geboren en zij kreeg vooral bekendheid door haar dagboek dat werd uitgegeven 38 jaar nadat ze in 1943 in Auschwitz was vermoord. Het opmerkelijke van het dagboek is dat er enig inzicht wordt gegeven in de wijze waarop de anti-joodse maatregelen en de deportaties op de joodse gemeenschap in Nederland hebben ingewerkt. De vader van Etty was werkzaam op het gymnasium in Winschoten. Het is de bedoeling dat de wandelroute langs het joods verleden zo’n vier kilometer zal beslaan. Uiteraard zal deze route al naar gelang de behoeftes van de groep aangepast kunnen worden. Met het CHC is afgesproken dat het boekje van Koos Akkerman compleet met kaart en routebeschrijving zal worden afgeleverd en dat het boekwerkje op verschillende plekken in Winschoten ter verkoop zal worden aangeboden.

Auteur

Arjan Brondijk