Pieter Smit onthult monument voor Etty Hillesum

Winschoten

Burgemeester Pieter Smit van de gemeente Oldambt onthulde op 4 mei, dodenherdenking, een monument - werk van kunstenares Wiea Duintjer - voor de joodse schrijfster Etty Hillesum aan de Oranjestraat in Winschoten onthuld. Marianne Kruijswijk, directeur van het Cultuurhistorisch Centrum Oldambt, las tijdens de onthulling een stuk tekst van Hillesum voor.

Etty Hillesum woonde als kind in de Oranjestraat 36 van 1918 tot 1923. Zij werd in 1943 in Auschwitz vermoord. Levie Hillesum, de vader van Etty was leraar klassieke talen aan het Winschoter gymnasium. Hij kwam op achtentwintig jarige leeftijd samen met zijn uit Rusland afkomstige vrouw Riva (Rebecca/Rivka) Bernstein, wier familie voor de pogroms die dat land teisterden waren gevlucht, en twee kinderen vanuit Tiel naar Winschoten. Etty, eigenlijk Esther, studeerde rechten in Amsterdam en daarna psychologie en Slavische talen in Leiden. Ze had nog een broer Jacob (Jaap) die arts zou worden. In 1920 werd in Winschoten broer Mischa geboren die pianist werd. Westerbork Het wrange is dat Etty Hillesum pas een bekend schijfster werd nadat vanuit Westerbork haar dagboeken en brieven 38 jaar naar haar overlijden werden uitgegeven. Het gezin Hillesum was wat op zichzelf, wellicht ook door het ietwat wereldvreemde karakter van Levie maar er waren ook de nodige contacten met de joodse kille in Winschoten zoals met de families De Beer en Joosten. Het zal niet verbazen dat een erudiet man als Levie Hillesum al snel zitting nam in het joodse schoolbestuur samen met Martinus Folguinus Hart, Joost Levie, Levie Polack, David Cohen en Maurits van Huiden. Ook was Levie getuige bij het huwelijk van zijn oud-leerlinge Marga Joosten en Oscar Lansberg. Bij die gelegenheid waren Etty en haar vriendin Liesje de Beer bruidsmeisjes. De introverte Levie werd als leraar ook wel eens geplaagd. Er staat een mooi voorbeeld van in het boek De joodse gemeenschap in Winschoten en omgeving, 1683-1964 van E.P. Boon en J.J. M Lettinck. Levie moest tijdens de lessen een keer naar het toilet maar het was niet gebruikelijk dat een leraar tijdens de lessen de klas verliet. Uiteindelijk ging hij toch met het verzoek aan zijn leerlingen zich rustig te gedragen. Dit was uiteraard tegen dovemansoren gezegd, de klas werd luidruchtig. Levie sprak bij terugkomst zijn leerlingen daarop aan met de woorden ’Dat is dunnetjes’ waarop een van de leerlingen riposteerde: ’Dat dachten wij al, meneer’. Nodeloos te zeggen dat het verhaal nog vele jaren de ronde deed op het Winschoter gymnasium. Rechten studeren Het gezin Hillesum vertrok in 1924 uit Winschoten naar Deventer waar Levie conrector en later rector werd. In 1932 vertrok Etty naar Amsterdam om er rechten te studeren en later Slavische talen in Leiden. Ze verdiende haar levensonderhoud door het geven van privélessen Russisch. In 1941 kreeg ze een kortstondige liefdesrelatie met Julius Spier, een 54-jarige ex-bankier die uit Duitsland was gevlucht. Ze is in 1942 ook nog korte tijd werkzaam geweest als administratief medewerkster bij de Joodse Raad. Etty had een immense bewondering voor haar vader. Dat blijkt uit de dagboeken waar haar vader in kamp Westerbork wordt neergezet als scherpzinnig, beminnelijk en humoristisch terwijl hij gevangen moet hebben gezeten in grote twijfels tijdens de oorlogsperiode. Hij las de kinderen in het kamp Homerus voor terwijl hij zelf troost vond bij de Romeinse geschiedschrijver Gaius Sallustius Chrispus die in de eerste eeuw voor Christus in zijn geschiedwerken stelling nam tegen de geest van de tijd. Etty schreef ook gedetailleerd over wat ze meemaakte in Westerbork en kritisch over kampcommandant A.K. Gemmeker. De hele familie Hillesum kwam om in de kampen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het is wel aardig te memoreren dat zoon Jaap Hillesum op weg naar Bergen-Belsen nog gesprekken heeft gevoerd met Jaap Meijer, de vader van Ischa, die in 1912 in Winschoten werd geboren en daar tot 1926 had gewoond voor hij naar Amsterdam vertrok. In tegenstelling tot de Hillesums kwam Jaap Meijer met zijn gezin wel terug uit het concentratiekamp. Niet vergeten Etty Hillesum zal zeker door de brieven en de dagboeken niet worden vergeten. In Deventer is er een Etty Hillesum Centrum gevestigd in de eerste synagoge van de stad en er is ook een Etty Hillesum Lyceum (Het Stormink). Aan de Gentse universiteit was sedert 2006 een Etty Hillesum Onderzoekscentrum gevestigd. Dat centrum is in 2015 verplaatst naar Middelburg, de geboortestad van Etty. In de onlangs verschenen gids Wandeling joodse geschiedenis Winschoten van Koos Akkerman en Marianne Kruijswijk is in de route met 21 hotspots uit het joodse verleden van Winschoten ook het woonhuis van de familie Hillesum aan de Oranjestraat 36 opgenomen. Stadsgids Koos Akkerman maakt deel uit van het Gilde van Stadsgidsen Winschoten en heeft de route samengesteld. Wandeling joodse geschiedenis Winschoten. Tekst Koos Akkerman en Marianne Kruijswijk met foto’s van John Ruibingh. Uitgave Cultuurhistorisch Centrum Oldambt met medewerking van de gemeente Oldambt. Prijs: 3,00 euro. Foto’s Alje Boelens

Auteur

Arjan Brondijk