Engel Nijboer schrijft boek over armoede en armenzorg in Winschoten

Winschoten

Historicus en oud-docent geschiedenis van de Winschoter Scholengemeenschap Engel Nijboer heeft zich zo’n tien jaar geleden vastgebeten in het onderwerp armoede en armenzorg in de negentiende eeuw in Winschoten. Lokale geschiedenis dus, waarvan hij tijdens de najaarsbijeenkomst van de Stichting Oud Winschoten in cultuurhuis De Klinker zijn pennenvrucht mocht presenteren.

Het boek ligt nu in de winkel onder de titel Armoede en armenzorg te Winschoten, 1850-1900. Het eerste exemplaar werd, hoe toepasselijk, door de auteur aan directeur Hennie Sanders van de Zorggroep Oosterlengte uitgereikt. De zorggroep maakte niet alleen de voorfinanciering van het boek mogelijk, maar het huidige verpleeghuis Old Wolde heeft ook banden met het vroegere armenwerkhuis Huize Avondlicht waarvan de geschiedenis in het boek uitvoerig uit de doeken wordt gedaan. Drijfveren Gevraagd naar de drijfveren om een boek over armoede en armenzorg in de negentiende eeuw te schrijven, geeft de auteur in het voorwoord aan dat hij als landarbeiderszoon uit het Westerwoldse Hebrecht reeds vroeg in aanraking kwam met de sociale verschillen in de streek van zijn geboorte. Later, tijdens zijn studie, schreef hij ook een scriptie met hetzelfde thema. Nijboer situeert zijn boek in de tweede helft van de negentiende eeuw, een eeuw met twee gezichten. Armoede, onrust, hongersnood en economische malaise in de eerste helft, herstel, democratisering en economische opbloei in de tweede helft. Het herstel en de economische vooruitgang had echter ook een keerzijde: het ontstaan van een stadsproletariaat, armoede en verpaupering. De auteur richt zich voor genoemde periode met name op ’Het Vlek Winschoten’, in de Franse Tijd nadrukkelijk op de kaart gezet met rechtbanken, de bijbehorende magistratuur, belastingkantoren, hypotheek- en registratiekantoren. Het bracht reuring in de kleine plaats compleet met stadsrechten, een bloeiend verenigingsleven en uitbreiding van de stad alsmede gestage bevolkingsgroei. In de tweede helft van de negentiende eeuw profiteerde ook Winschoten van de toegenomen welvaart. Het is deze periode waarop het boek zich met name richt. Van Thorbecke naar Troelstra De ondertitel van het boek is ook Van Thorbecke naar Troelstra, te interpreteren als van de grondwetsherziening en democratisering van 1848 naar de oprichting van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) in 1894 en de daarbij horende ontwikkeling van sociale wetgeving. In de tijdspanne tussen deze beide gebeurtenissen situeert Nijboer in Winschoten zijn verhaal aan de hand van de thema’s armenzorg en armoede. Zo wordt de lezer meegenomen in een tocht door Winschoten vanaf 1850 waarbij verschillende buurten of woongebieden worden bezocht en waarbij gekeken wordt naar de leef- en woonomstandigheden. Verder wordt een situatieschets gegeven van de politieke en economische ontwikkelingen aan de hand van talrijke voorbeelden. Rond 1854, bij de invoering van de armenwet waren van de 4000 inwoners die Winschoten telde, 1400 werkzaam en 1400 geheel of gedeeltelijk armlastig. Voor bijstand kon de laatste groep een beroep doen op de kerkbesturen of op het Burgerlijk Armbestuur van de gemeente zoals blijkt uit de bronnen in het gemeentearchief die de auteur heeft doorgespit. De armlastigen werden door de gemeente ingezet bij werkverschaffingsprojecten zoals bijvoorbeeld bij de bekeiing van de Molenhornbuurt. Door de epidemische ziekten die in de late negentiende eeuw de kop opstaken werd een Openbare Gezondheids Commissie Winschoten ingesteld die zich vooral richtte op de sanitaire infrastructuur in de buurten. Daarnaast zorgde de Winschoter Nutsafdeling van het Departement van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen voor de verhoging van het onderwijspeil. Huize Avondlicht Een apart hoofdstuk in het boek is ingeruimd voor het armenwerkhuis Huize Avondlicht, in de volksmond ‘t Waarkhoes. Dit tehuis kon na heel lang touwtrekken tussen de gemeente en het Hervormde kerkbestuur uiteindelijk gerealiseerd op een perceel gemeentegrond nabij het Wandelbos. De moeizame ontstaansgeschiedenis van het werkhuis wordt door de auteur uitvoerig beschreven. Engel Nijboer is erin geslaagd een goed beeld te schetsen van de ontwikkelingen van Winschoten tussen 1850 en 1900 met daarbij als rode draad armoede en armenzorg. Engel Nijboer, Armoede en armenzorg te Winschoten, 1850-1900. Van Thorbecke tot Troelstra. Layout en vormgeving Jan Pekelder. Synergon Druk en Print Winschoten. Winschoten 1917. Prijs 17,50 euro.

Auteur

Arjan Brondijk