Massahysterie over een wit busje - column

Winschoten

Het verhaal gaat terug naar begin jaren negentig. Een aantal auto's was op weg naar Pekela, waar die middag gevoetbald zou worden. Het bordje 'Oude Pekela' passerend stopte de voorste wagen. De speler op de achterbank opende het raam en sprak een voorbijganger aan. "Meneer, weet u waar het sportveld is?"

Het clownsmasker, die hij voor deze gelegenheid had opgezet, werkte als een rode lap op een stier. De stem van de vloekende voorbijganger moet tot in Nieuwe en Boven Pekela te horen zijn geweest. De 'clownsaffaire' had in Pekela klaarblijkelijk diepe wonden geslagen.

Zoals bekend kwam Pekela in 1987 (inter)nationaal in het nieuws toen tientallen kleine kinderen - 72, zo werd op een gegeven moment gesteld - in het dorp misbruikt zouden zijn. De kinderen waren meegelokt door een clown.

Bewijzen

Televisieploegen uit Engeland, Duitsland en zelfs Verenigde Staten togen naar dit Oost-Groningse dorp. Ruim veertig rechercheurs hielden zich met de 'zedenzaak' bezig. Bewijzen zijn er nooit gevonden. Later werd gesteld dat er sprake was van massahysterie, voortkomend uit - in dit geval - zedenangst, latente angst die geactiveerd wordt wanneer men meent afwijkend gedrag te ontdekken, aldus Benjamin Rossen, die een boek schreef over deze zaak.

'De waarneming en het denken worden vervormd waardoor nuchtere overwegingen niet meer mogelijk zijn. Geruchten en vermoedens verspreiden zich ongecontroleerd, mede als gevolg van de berichtgeving in de media', zo stelt Rossen.

Dit tot frustratie van onder andere jeugdpsychiater en Tweede-Kamerlid Gerrit Mik, die stelde dat de clownsaffaire geen verzinsel was. Mik werd door zijn vakbroeders prompt niet meer serieus genomen. Hij stierf later aan een hartaanval.

En dan was er nog het artsenechtpaar Fred en Ietje Jonker. De twee trokken de affaire naar zich toe en radicaliseerden gaandeweg, volgens Rossen. Ze raakten vervreemd van collega-huisartsen. Uiteindelijk pleegde Fred Jonker zelfmoord.

Het witte busje

De afgelopen weken in een deel van (Oost-)Groningen in de ban van 'het witte busje', nadat eerder twee blanke mannen, rijdend in een bestelbus met gele kentekenplaten, een 14-jarig meisje uit Eelde zouden hebben geprobeerd te ontvoeren. Busje en de mannen zijn echter nooit aangetroffen.

Het witte busje zou inmiddels opgedoken zijn in Winschoten, Bellingwolde, Vriescheloo, Wedde, Sleen, Muntendam, Oosterhesselen en Alteveer. Diverse scholieren waren beoogd doelwit. Er wordt nu echter gerept over donkere mannen, rijdend in een busje met Duitse kentekenplaten. Hoewel nagenoeg elke scholier gemiddeld 16 uur per dag op zijn of haar mobieltje kijkt, dook er slechts één schamele foto op; van een wit busje met Poolse kentekenplaten.

Politie

De politie heeft zelfs al twee bestuurders van witte busjes (je zult als bedrijf maar rondrijden in witte busjes, maar dit terzijde) aangesproken, maar de inzittenden hadden 'een goed verhaal'. Concrete aanwijzingen zijn er volgens de dienders niet.

Een soortgelijk witte busjes-verhaal ging in 2014 ook rond in Rotterdam. Honderden scholieren werden gewaarschuwd voor een man in een dergelijk voertuig. Deze bestuurder droeg een lange zwarte jas. Later werd gesteld dat het ging om een Oost-Europeaan. Via social media ging 'het witte busje' vervolgens alle kanten op, van Rotterdam via Strijen, Arnhem en Soest, naar Zoetermeer, Alphen aan den Rijn, en Spijkenisse. 

What you believe is what you see

Onderzoeker Peter Burger, die zich verdiepte in deze zaak, spreekt van het zogenoemde 'what you believe is what you see-effect'. "Als kinderen worden gewaarschuwd voor mannen in witte busjes dan zien ze die opeens overal.”

Vertel een kind dat hij niet bij de koekjestrommel mag komen, en in zijn gedachten ziet hij alleen koekjes.

Dat de clownsaffaire in Pekela eind jaren tachtig snel van mond tot mond ging en de witte busjes-affaire zich nu in rap tempo verspreid over de diverse social media-kanalen is echter logisch. Ouders willen niet dat hun kind iets overkomt.

Geruststellende gedachte is evenwel dat ontvoeringen in Nederland uiterst zeldzaam zijn en dat er daarbij geen wit busje is gebruikt.

 

 

 


Auteur

Arjan Brondijk Redacteur